Snackbar / Automatiek 't Smitje

Thijs Smit, © 2008

In 1957 begon M. Th. (Thijs) Smit met zijn vrouw A.M. (Afra) Smit-van Diepen in Hoorn op het Grote Noord 41 een snackbar. Het telefoonnummer was 4656. Hiervoor had hij een slagerij in Grootebroek. Het was de eerste automatiek met snackbar in Hoorn. De opening vond gelijktijdig plaats met de 600 jarige stadsfeesten.

Voorgeschiedenis

In de slagerij in Grootebroek hadden ze behalve een slagerij ook nog in het weekend een automatiek. In de deur van de winkel stond dan een verrijdbare deur met 3 rijen automaten. Toen ze het huis kochten, stond de deur met wieltjes eronder daar op zolder en ze konden die goed gebruiken. Thijs en Afra Smit en Annie Mooyer (dienstbode) met haar vriend stonden voor een zakcentje om het weekend in die automatiek.
Later werd er beneden een kantoortje omgebouwd tot automatiek. Zondagmiddag verkochten ze snoep door een loketje.Er was hier alleen verkoop van knakworst, gekookte eieren, slaatjes, tompoezen, snoep. Geen patat en kroketten.

Oorspronkelijk kwam mijn moeder Afra Smit uit Berkhout, vlakbij Hoorn en vandaar dat Hoorn nu weer trok om er een zaak te beginnen. Mijn vader Thijs Smit kreeg last van zijn heupen (slager zijn was toen in die tijd een zwaar vak), zijn dochters werden wat ouder en konden meehelpen in de zaak en hij kreeg het idee om van snacks verkopen zijn beroep te maken, maar dan in Hoorn.

Voordat Smit Automatiek, in de volksmond 't Smitje, op het Grote Noord 41 kwam, zat er in het pand een kruidenierszaak van de Ruyter. Ook rustte er op dat moment op het pand 'Verlof B'. Verlof B is een vergunning om alcoholvrije dranken te tappen.

Toen Smit in Hoorn op het Grote Noord kwam wonen, waren er bij van Wijk op het Grote Noord drie dichtgetimmerde rijtjes automaten, waar alleen Berliner bollen in hadden gezeten. Die waren van Denies geweest, die toen al was verhuisd naar de Gouw, links naast de HEMA en hij verkocht Berliner bollen.

Smitje was de eerste automatiek met snacks. Kalter, een cafétaria op de hoek van het Nieuwland en de Gedempte Turfhaven, schuin tegenover Welkers, kwam later en verkocht patat.

Bakker Conijn had vanaf 1953 een ijsverkooploket in de lange Kerkstraat 25/27. Hij verhuisde in omstreeks 1962 naar de Ramen, waar hij een ijssalon had met een l oketje; hij verkocht schepijs en had later ook loketten met snacks. Het oude pand van Conijn, Kerkstraat 25/27, kocht Smit t.b.v. een magazijn en zijn personeelslid Hil Coppens ging er boven wonen.

De naam snackbar bestond toen niet. Wel waren er lunchrooms en cafetaria's, bv. de Foko .

1957: de opening.

Tijdens de opening in 1957, vlak voor de 600 jarige Hoornse stadsfeesten, was alleen de automatiek open. De keuken was klaar! Daarvoor had de aannemer, Ben v.d. Lee, overuren moeten maken.

Het snelbuffet ging een paar maanden later open. (zie boven)
Er was in die tijd nog geen softijs, wel Oké ijs, dat was verpakt ijs met een wafeltje.
Het was er een drukte van jewelste. De klanten stonden in de rij voor een patatje, een kroket, bamiballen, nasiballen, slaatjes, knakworstjes enz. De zaak was 7 dagen in de week open, van vroeg tot laat. De vroegste klanten kwamen voor de koffie. De late klanten voor een snack (na een bioscoop of café bezoek)
Alle producten werden zelf gemaakt. Het meeste was handwerk, zoals de beroemde kroketten. Het recept daarvoor had Afra Smit van een horecabestuur uit het Gooi.

Achterom 44

In 1958 kocht Thijs Smit Achterom 44. Dat was een oude woning, waar een moeder, de weduwe Kronenburg met haar vrijgezelle dochter woonde.Thijs Smit kocht het pand en liet het onbewoonbaar verklaren. Daarna mocht hij het slopen. Hij bouwde er een nieuwe garage met daarboven 2 verdiepingen voor opslag. Later werd dat een woning, maar pas nadat Thijs en Afra Smit uit de zaak waren. Nu (2007) is het nog een woning. In deze opslag hebben hun dochters Tiny en Lia zich verloofd. De blikken met augurken (opslag) stonden aan de kant. In de garage stond de Vauxhall viva van Thijs Smit. Dochter Riet mocht haar rijbewijs halen, zodat ze haar moeder met de auto overal heen kon rijden.

De zaak

Het pand was niet breder dan een ander pand, maar het was wel enorm diep. Het liep door tot aan het Achterom. Vanaf het Grote Noord had je eerst de automatiek, zoals op foto 1 te zien is. Achter de automatiek bevond zich het snelbuffet met aan de muur klaptafeltjes met krukken. Daarachter was de werkkeuken, waar op een werkbank alle snacks werden bereid. Dan kwam de woonkeuken, waar niet alleen het personeel, maar ook de hele familie Smit at. Daarachter was het eerste magazijn, waarin zich links een koelcel bevond en rechts de deur naar de badkamer met douche, lavet en later stond daar een wasmachine. Dan het tweede magazijn, waarin droge waar lag opgeslagen met rechts een koelcel, waarin de grondstoffen en de bewerkte producten bewaard werden. Vervolgens was er een ruimte, waar de aardappelen vorstvrij bewaard werden. Daaraan vast zat de garage met de Vauxhall viva.
Langs het geheel, vanaf de werkkeuken, liep een steeg, die bij de werkkeuken begon met een hal. Naast het tweede magazijn met de ingang vanaf de steeg was een kleine ruimte, waarin een aardappelschrapmachine stond. Als de aardappelen geschrapt waren, konden ze vanuit de steeg in een bak gegooid worden, zodat ze in de werkkeuken konden worden gespoeld en verwerkt.
Vanuit de werkkeuken en het snelbuffet kon je naar de hal, waarin de wc, de deur naar de steeg en de trap naar boven te vinden waren. Op de overloop boven, waren drie deuren naar de slaapkamers van de ouders en de dochters. Ook was er een deur naar de zoldertrap en een deur naar de kamer en een klein keukentje, waar geen kookstel was. Het eten koken voor de familie gebeurde in de woonkeuken beneden.
In de kamer was een deur naar de slaapkamer van de zonen.
Later werd de jongenskamer bij de kamer getrokken en op de zolder kwamen er toen nog twee slaapkamers bij.

Personeel

Tijdens de 600- jarige stadsfeesten was er nog geen personeel. Alleen familieleden werkten in de zaak. Als eerste Lena Smit, Adri van Diepen (Ome Cor). Dochters Riet, Agnes, Tiny. Hil Coppens, Joop Dol en Joop van Laar (alleen 's avonds en in het weekend) en Simon Pronk uit de Goorn, Corrie Ooms (fopwinkel Lange Kerkstraat), Gre Bot, Bets en Atie Boon. Later ook Piet van de Haar en weer veel later Wim Commandeur, die als jongetje kwam en de hele dag aan het piepers pitten was. Later heeft hij de zaak overgenomen na Piet van de Haar.

In de verkoop, achter de automatiek, hielpen verschillende meisjes, zoals Corrie Ooms, Gre Bot, Vera Brandhof, Joke Wever en Agnes Hoffer. Zij hielp eerst in de huishouding en later in de zaak.

Het assortiment eind 50 begin 60er jaren

Patat met alleen mayonaise of piccalilly, kroket, nasi ballen, bami ballen, knakworst, bal gehakt, slaatjes, tompoezen, hard gekookte eieren, koffie, thee (op het suikerzakje stond een hoorn getekend met de tekst: De Hoorn van overvloed vindt u in Smits Automatiek-Snelbuffet), flesjes frisdrank, soft ijs vanaf 1959. Om dit te mogen verkopen was er een speciaal ijsdiploma nodig die dochter Riet heeft gehaald in 1959.
Thijs Smit had de eerste softijsmachine, een Zwedenvriezer, in Nederland. Om dit te introduceren deelde hij het ijs de eerste dag gratis aan de schooljeugd en ander publiek uit.

De snacks waren ook te verkrijgen vanuit de automatiek.
De automaten waren modern voor die tijd en ze gingen zelden stuk. Als ze stuk waren, kwam het bedrijf dat ze geleverd had, ze repareren.
Het gaf de meeste problemen als er een vals of buitenlands muntje in het geldvakje zat. Dan ging het klepje niet meer open. Maar dat konden we gelukkig zelf verhelpen.
Aan de andere muur hing een snoepautomaat met o.a. kauwgom en advocaatrepen.
Thijs Smit kocht veel tegelijk in en kreeg daarbij dan cadeaus van de leveranciers, zoals: leren portefeuille, sjaals, panty's enz.

IJs

Er was één loket met patat en één met ijs. Dat is altijd zo gebleven.
Er werd geen alcoholische drank verkocht, daar moest je een vergunning voor hebben.
In die tijd was er al controle van de keuringsdienst van waren. Die was heel streng op ijs, maar ook op de rest. Er kwam dan iemand langs, die monsters van de etenswaren meenam en die werden dan onderzocht op een laboratorium. Het was altijd goed.

Patat

De patat werd in 1957 gemaakt door de aardappelen te schrappen met een machine. Ze werden gewassen en gepit. Daarna werden er reepjes gemaakt. Eerst met de hand. Met de linkerhand werd de aardappel onder de snijder gelegd en met de rechterhand moest de handel naar beneden gedrukt worden, zodat de aardappel gesneden werd. Later gebeurde het met een machine. 's Morgens voorbakken. Dat kon achter in de zaak of voor gebeuren. Afkoelen vond in het tweede magazijn plaats en daarna werd er afgebakken en kon de patat worden gegeten.

Hiernaast, gezinszak voor patat

Leveranciers

Thijs en Afra Smit grossierden zelf ook in kroketten, nasi ballen enz. Ze brachten spullen naar:
- Wervershoof. Die werden met de bode gebracht.
- Bakker Breed in Venhuizen.
- Arie Veken in Wognum (nasiballen)
- Volendam, naar Tol, zijn bijnaam was Foe. Hij was brandweercommandant en kocht normaal gesproken zijn kroketten bij de plaatselijke slager, maar die was twee weken met vakantie. Toen heeft hij de kroketten van Thijs Smit maar gekocht en daarna wilden zijn klanten alleen nog maar die kroketten eten. Thijs Smit is dus blijven leveren in Volendam.

Prijzenassortiment

Patat groot 25 cent, kinderpatat 15 cent (patatzak)
Mayonaise 10 cent, kindermayonaise 5 cent.
IJs vanaf 10 cent.
Toen Thijs Smit na bijna 8 jaar uit de zaak stapte, kostte een kroket bv. 25 cent. De nieuwe eigenaar maakte er meteen 50 cent van.

Tijdsbeeld

Openingstijden

Om acht uur werd er begonnen met werken, maar de verkoop/openingstijd was van negen tot elf uur 's avonds. Het snelbuffet en de automatiek waren tot één uur 's nachts open en in het weekend tot twee uur 's nachts of tot na sluitingstijd van de cafés. Als het heel druk was, gingen ze pas sluiten als het niet meer druk was. Ze stopten dan nog wel eerst alle automaten vol met snacks.
Zondagmorgen was de automatiek dicht, omdat het gezin naar de kerk moest. Uit de kerk werden eerst de automaten schoongemaakt en dan werd er gegeten en ging de zaak om één uur 's middags open.

De drukste momenten

Het drukste moment was als bioscoop Victoria uit ging, als de cafés sloten, als de scholen uit gingen en als de winkels dicht gingen. Dan moest je extra personeel hebben en werden de dochters van boven geroepen.
Tijdens de voorjaars- en najaarskoemarkt was het ook erg druk. Maar Lappendag! Dat was een topdag. Dan waren de waren niet aan te slepen!

Muziek

In het snelbuffet was muziek te horen. Eerst een bandrecorder en in 1960/1961 heeft mijn vader op de HORECAVA een Jukebox gekocht, een Rock-Ola, het kleinste model. Dat paste precies op de bar, tegen de muur van de werkruimte achter de automaten. De eerste twee maanden was het apparaat op proef, maar toen hij zag hoeveel geld erin zat, mocht hij blijven. In twaalf maanden was de aankoopprijs van 5000 gulden terugverdiend. De prijs waar je ook een huis voor kon kopen.

We kochten de 45-toeren singeltjes voor de jukebox in de Lange Kerkstraat bij muziekhandel Wassenaar, op het Grote Noord bij van Meurs of bij Tieken op de Gouw.
De plaatjes die in de jukebox zaten waren o.a.:  Blue Diamonds (Ramona), Elvis Presley (It's now or never), Paul Anka (Dance on little boy),  Fats Domino (My girl Josephine), Louis Amstrong, Cliff Richard, Rocco Granata, Helen Shapiro (Walking back to happiness) Freddy ( La Paloma ) Jan en Kjeld (Banjo Boy) Verder Hollandse muziek van Willy Alberti, Wim Zonneveld, Rita Corita (Koffie, Koffie, lekker bakkie koffie), Zangeres zonder Naam, Anneke Gronlow (Brandend Zand) Ria Valk (Hou je echt nog van mij Rocking Billy)
De kinderen die boven sliepen, vielen in slaap op de muziek van de jukebox, die doordrong tot de slaapkamers.

De jeugd en de cultuur in die tijd

De Jongens reden haast allemaal op een brommer en niet met een auto.
De jeugd had altijd brood mee naar school en begon toen steeds meer in de pauze de stad in te gaan. Degene die voldoende zakgeld had, gooide vooral op maandag zijn oude brood van zaterdag weg en kocht patat o.i.d.
Na dansles, in het Witte Paard op het Pelmolenpad of bij Peter Verbiest en zijn dochter Elles, was het een race om het eerst in de snackbar te zijn, want dan had je een stoel om te zitten en hoefde je niet in een l ange rij voor het loket te staan wachten.
Uit de bioscoop was het voor de jeugd ook een rennen om een stoel te bemachtigen, want zo groot was het binnen niet!

Smitje was in de jaren '60 voor de jongeren ook een verzamelplaats. Na bijvoorbeeld een schoolfuif kwamen velen samen nog napraten en iets eten, maar ook mensen die naar de bioscoop gingen of samen wilden winkelen, spraken bij ons af.
En op zondag sprak de jeugd, voor ze ergens naartoe gingen, bij Smitje af.

Er waren veel vaste klanten. De schooljeugd, maar ook mensen die bij Smitje in de buurt werkten. Als er in de bedrijven in het centrum van Hoorn iets was om te trakteren, dan haalden ze vaak een rondje van Smitje.
Een medewerker van V&D uit die tijd vertelde, dat hij daar in de stoffeerderij werkte, maar dat ze geregeld in de pauze iets gingen halen bij Smitje. Ze namen dan ook wat mee voor de verkoopsters, want die mochten het pand niet verlaten van V&D. De stoffeerders mochten dat wel, omdat dat bij hun functie hoorde. Je moest namelijk ook het pand uit om ergens iets te stofferen.
Een postbode moest ook geregeld voor diverse collega's van het postkantoor snacks van het Smitje meenemen.

Het Grote Noord was in de jaren '50-'60 nog toegankelijk voor al het verkeer. Gelukkig wel, want er werd veel met de auto gehaald.

Middenstand

Buurwinkels van Smitje in de '50 en'60er jaren

Links van Smitje had je de bloemisterij van vanTartwijk. Dat werd na één jaar snackbar Schagen. Daarnaast had je Groot Kleding. Daar werd kleding gemaakt voor geestelijken en priesters en er werden maatkostuums vervaardigd. Daarnaast zat Ruppert woninginrichting. Aan de overkant, op de hoek Grote Noord - Nieuwsteeg (nu Douglas 2007) zat van de Brul, een modezaak. Daarnaast stomerij Krom. Dan Lakeman met een schilderswinkel. Ernaast Otto van Os, waar Van Zomeren, die bedrijfsleider was boven de zaak woonde. Vervolgens had je kapsalon Feller. Dan de familie Eyken in hun ijzerwaren/ijzerhandel en tenslotte een woonhuis, waar moeder Kaag in woonde.
Aan de rechterkant van Smitje was o.a. de winkel van de familie Hermerij, de Volksbazaar geheten en de Victoria Bioscoop met als eigenaar Joop van Os, die boven de bioscoop woonde . Later woonde daar de heer Bakker, die nu oude films van Hoorn draait. En naast Smitje zat Weidema , dames en herenmode. In 1964 werd dat een showroom voor kachels van de fa Eyken van de overkant.

Concurrerende winkels.

Concurrerende ondernemers waren toen Kalter, Tremonti Italiaans ijs en cafetaria Foko op het Grote Noord hoek Duinsteeg. De laatste was er al, toen wij kwamen. Later hoorden daar Conijn bij, die ook met automaten begon en cafetaria Schagen op het Breed tussen Grote Noord en Achterom. Zoon Herbert Schagen begon een paar jaar later naast ons, in het pand van Tartwijk de bloemist, ook een snackbar. Zijn vader zei: "Als het bij Smitje regent, dan druppelt het bij jou".

Veel later pas kwam er ook nog de Siro bij. Dat werd later de Febo.

Geld

Het verdiende geld werd boven in de kamer op een zeiltje op tafel gelegd. Maandagmiddag moest alles geteld worden. Geld stinkt, merkte je dan en je krijgt er vieze handen van. Eerst moesten de kwartjes in rijtjes van vier naast elkaar liggen, dan werd er geteld en moest alles in een jute geldzak worden gedaan (1000 stuks). De zak werd dicht gebonden. Er werd een label aangehangen met vermelding van muntsoort en aantal, bijvoorbeeld 1000 kwartjes is 250 gulden. Daarna moest een rode lakstift verhit worden en werden er enkele druppels lak op het touwtje gedruppeld. Met ons eigen stempel werd er dan Smit/MS in de hete lak gedrukt en als dat afgekoeld was, kon de zak worden weggezet. En dan kwamen de andere munten aan de beurt.
Guldens 500 stuks, rijksdaalders 200 stuks. Zoveel gingen er in één zak.
Mijn vader bracht die zakken in een rieten mand achterop de fiets met daarbovenop een theedoek, naar het postkantoor. Daar werd het geld op zijn rekening gestort. Dat zou nu niet meer kunnen.

1966 - 2006 Grote Noord 41

In 1957 moest mijn vader vanwege gezondheidsredenen rustig aan doen en hij is toen gestopt met zijn slagerij. Van rustig aan doen kwam niets terecht in de drukke snackbar. In 1966 moest hij daarom met zijn zaak stoppen. Hij verhuurde de zaak voor tien jaar met recht van koop aan zijn medewerker Piet van de Haar, die dat samen met zijn schoonvader deed, die Ravenstein heette. De zaak werd Raco genoemd, maar in de volksmond bleef het Smitje heten. Ravenstein woonde boven de zaak aan het Grote Noord en Piet van de Haar woonde boven op het Achterom.
In 1976 stapte zijn schoonvader uit de zaak en werd de zaak weer Smidje genoemd, maar nu met een 'd', omdat het in de volksmond nog steeds zo heette. Thijs heette Smit met een 't', maar dat wilde Piet van de Haar niet, omdat hijzelf niet zo heette.
In ongeveer 1990 verkocht Piet van de Haar de zaak aan Wim Commandeur. Deze man was nog medewerker van mijn vader geweest. Later verhuurde de heer Commandeur de zaak nog aan andere personen.
In 2006 ging de zaak dicht en werd het geheel verkocht aan Piet Vlaar. Dit betekende het einde van tijdperk 't Smitje.
Er is nu een damesmodezaak in gevestigd, Street One geheten en boven zijn appartementen.

Eerder geplaatst in Oud Hoorn kwartaalblad 2008/2
© 2008, Thijs Smit, Vereniging Oud Hoorn